Sytuacja małoletniego pacjenta na tle ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – wybrane zagadnienia.

Zasadą, wyrażoną w art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. 2018. 1878 t.j.; dalej o.z.p.), jest przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego za jej pisemną zgodą na podstawie ważnego skierowania. Przepisy szczególne przewidują możliwość przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez skierowania (art. 22 ust. 1a o.z.p.), bez zgody pacjenta, ale po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego (art. 22 ust. 2 o.z.p.), bez zgody pacjenta i bez zgody sądu opiekuńczego, ale z następczą kontrolą sądu opiekuńczego (art. 22 ust. 2a, art. 23 – 24 o.z.p.), na wniosek uprawnionej osoby, po przeprowadzeniu właściwego postępowania przed sądem opiekuńczym. Regułą, wyrażoną w art. 22 ust. 3 o.z.p. jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby małoletniej lub ubezwłasnowolnionej całkowicie za pisemną zgodą jej przedstawiciela ustawowego. W przypadku jednak, gdy przyjęcie do szpitala dotyczy osoby małoletniej powyżej 16 roku życia lub osoby pełnoletniej całkowicie ubezwłasnowolnionej, zdolnej do wyrażenia zgody, jest wymagane również uzyskanie zgody tej osoby na przyjęcie. W przypadku sprzecznych oświadczeń w sprawie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego tej osoby i jej przedstawiciela ustawowego, zgodę na przyjęcie wyraża sąd opiekuńczy (art. 22 ust. 4 o.z.p.).

Wymieniony przepis różnicuje sytuację małoletnich na gruncie k.c. oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. W myśl art. 12 k.c., nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat 13, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają natomiast osoby, które ukończyły lat 13, ale nie ukończyły lat 18 (z wyjątkiem wskazanym w art. 10 par. 2 k.c.) oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo (art. 15 k.c.). Oznacza to, że osoba małoletnia nieubezwłasnowolniona całkowicie, która znajduje się pomiędzy 13 a 16 rokiem życia nie ma prawa do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie zgody (lub jej braku) co do przyjęcia do szpitala psychiatrycznego. Ta arbitralna granica, abstrahująca od zdolności małoletniego do wyrażenia zgody, uznana została przez TK za rozwiązanie normatywne zgodne z art. 41 ust. 1 w zw. z art. 48 ust. 1 zdanie drugie, art. 72 ust. 3 Konstytucji RP i art. 12 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka, a także z art. 47 w zw. z art. 48 ust. 1 zdanie drugie, art. 72 ust. 3 Konstytucji RP i art. 12 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka (wyrok TK z dnia 11 października 2011 r., OTK – A 2011/8/80). Powoduje to, że w przypadku przyjęcia do szpitala osoby małoletniej, która nie ukończyła 16 roku życia wymagana jest – co do zasady – zgoda jej przedstawiciela ustawowego. W przypadku natomiast małoletniego, który ukończył 16 rok życia, ale nie ukończył 18 roku życia, oprócz zgody przedstawiciela ustawowego, wymagana jest zgoda tej osoby. Zachodzą wątpliwości, czy szczególne unormowanie zawarte w art. 22 ustęp 3 i 4 o.z.p. wyłącza możliwość zastosowania wyjątkowych procedur, przewidzianych dla osób dorosłych, które nie wymagają uzyskania zgody pacjenta ani sądu opiekuńczego na przyjęcie do szpitala, jak również, jak postąpić w sytuacji, gdy małoletni poniżej 16 roku życia, wbrew oświadczeniu swojego opiekuna, wyraża wolę przyjęcia do szpitala psychiatrycznego. Na pierwsze pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Fakt, że na podstawie art. 22 ust. 3 i 4 o.z.p. do przyjęcia do szpitala psychiatrycznego wymagane jest uzyskanie zgody przedstawiciela ustawowego, nie wyłącza zastosowania trybu określonego w art. 23 lub art. 24 o.z.p., przy spełnieniu warunków wymienionych w tych przepisach. Zgoda przedstawiciela ustawowego jest bowiem oświadczeniem zastępczym w stosunku do zgody, jakiej powinien udzielić pacjent pełnoletni nieubezwłasnowolniony całkowicie. W przypadku natomiast takiego pacjenta, art. 23 i 24 o.z.p. znajdują zastosowanie. Druga wątpliwość powinna być rozstrzygnięta w ten sposób, że szpital jest wprawdzie związany oświadczeniem przedstawiciela ustawowego, ale jest również uprawniony do zastosowania trybu określonego w art. 23 i 24 o.z.p. Jeśli zastosowanie takiego trybu nie wchodzi w grę, a lekarz dostrzega potrzebę umieszczenia małoletniego w szpitalu psychiatrycznym, to powinien o tym fakcie powiadomić sąd opiekuńczy, pomimo że nie zachodzi sytuacja opisana w art. 22 ust. 4 o.z.p. (z tego względu, że małoletni nie ma ukończonych 16 lat). Wprawdzie sam szpital nie jest podmiotem uprawnionym do wszczęcia postępowania, o jakim mowa w art. 29 o.z.p., jednak z mocy ogólnego przepisu art. 570 k.p.c., sąd opiekuńczy może wszcząć postępowanie z urzędu i zastosować właściwe środki przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym przymuszające rodziców lub opiekunów do działania zgodnego z dobrem dziecka.

 

Tekst stanowi fragment artykułu M. Manowska, P. Gałecki „Sytuacja małoletniego na gruncie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego – wybrane zagadnienia”, który ukaże się w 2019 r.

 

 

Art.  22.  [Obowiązek uzyskania zgody na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego]

  1. Przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej pisemną zgodą na podstawie ważnego skierowania do szpitala, jeżeli lekarz wyznaczony do tej czynności, po osobistym zbadaniu tej osoby, stwierdzi wskazania do przyjęcia.

1a.  W nagłych przypadkach, w szczególności w przypadku braku możliwości uzyskania pomocy lekarskiej przed zgłoszeniem się do szpitala, osoba z zaburzeniami psychicznymi może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego, za jej pisemną zgodą, bez skierowania, o którym mowa w ust. 1.

  1. Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie lub osoby upośledzonej umysłowo niezdolnej do wyrażenia zgody lub stosunku do przyjęcia do szpitala psychiatrycznego i leczenia następuje po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby.

2a.  W przypadkach nagłych osoba, o której mowa w ust. 2, może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez wcześniejszego uzyskania zgody sądu opiekuńczego. W takim przypadku lekarz przyjmujący tę osobę ma obowiązek, o ile to możliwe, zasięgnięcia pisemnej opinii innego lekarza, w miarę możliwości psychiatry, albo pisemnej opinii psychologa.

2b.  W przypadkach, o których mowa w ust. 2a, kierownik szpitala psychiatrycznego zawiadamia niezwłocznie sąd opiekuńczy właściwy ze względu na siedzibę szpitala, w celu uzyskania zgody sądu na pobyt tej osoby w szpitalu. W zawiadomieniu kierownik szpitala psychiatrycznego wskazuje okoliczności uzasadniające przyjęcie.

2c.  Jeżeli osoba, o której mowa w ust. 2, sprzeciwia się przyjęciu do szpitala psychiatrycznego, a jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, stosuje się odpowiednio przepisy art. 23 ust. 3-5 oraz art. 25 i 27.

  1. Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego osoby małoletniej lub ubezwłasnowolnionej całkowicie następuje za pisemną zgodą jej przedstawiciela ustawowego.
  2. Jeżeli przyjęcie do szpitala dotyczy osoby małoletniej powyżej 16 roku życia lub osoby pełnoletniej całkowicie ubezwłasnowolnionej, zdolnej do wyrażenia zgody, jest wymagane również uzyskanie zgody tej osoby na przyjęcie. W przypadku sprzecznych oświadczeń w sprawie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego tej osoby i jej przedstawiciela ustawowego, zgodę na przyjęcie do szpitala wyraża sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby.
  3. Przedstawiciel ustawowy osoby, która nie pozostaje pod władzą rodzicielską, wyraża zgodę, o której mowa w ust. 3, za zgodą sądu opiekuńczego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania tej osoby; w wypadkach nagłych nie jest konieczne uzyskanie zgody sądu opiekuńczego przed przyjściem do szpitala psychiatrycznego.
  4. O każdorazowym przyjęciu osoby z zaburzeniami psychicznymi, w warunkach przewidzianych w ust. 5, kierownik szpitala psychiatrycznego zawiadamia bezzwłocznie sąd opiekuńczy miejsca siedziby szpitala. W zawiadomieniu kierownik szpitala psychiatrycznego wskazuje okoliczności uzasadniające przyjęcie.

 

MIEJSCE KONFERENCJI

Hotel Ambasador Premium****
Adres: ul. Kilińskiego 145
90-315 Łódź
Kontakt: 0048 42 677 15 40,
E-mail: premium@hotelambasador.pl

ORGANIZATOR

Pharma2pharma Sp. z o.o.
ul. Klaudyny 38/117
01-684 Warszawa
tel.: 22 254 86 95
www.pharma2pharma.pl
konferencje@pharma2pharma.pl